De wichelroede. Volgens Grimm komt het woord sinds de 13 eeuw voor als "toverstaf". Het is een magisch woord binnen de Duitse poëzie, al is het maar door Josef von Eichendorffs beroemde gedicht uit 1835:

Schläft ein Lied in allen Dingen
Die da träumen fort und fort
Und die Welt hebt an zu singen
Triffst du nur das Zauberwort

Ik zou niet over dit onderwerp schrijven als het niet ook bij Goethe voorkwam, en wel in zijn "Faust", Paralipomena 2 (= bewaard gebleven aantekeningen en schetsen, die niet in de Endfassung van Faust 1&2 terecht zijn gekomen)(Faust 3 - Studierzimmer):

"Nicht Wünschelrute, nicht Alraune -
Die beste Zauberei liegt in der guten Laune"

Het belangrijkste aan het woord "Wünschelrute" is dat volgens Rafael Michalczuk Eichendorff in boven geciteerd gedicht en Goethe in zijn gedicht "Gedichte sind gemalte Fensterscheiben" een compacte theorie van de lyriek geven:

Die Kunst besteht jedoch darin, das Zauberwort zu „treffen“ und die Welt damit singen zu machen

Goethe schreef zijn gedicht vooral tegen de "Philister"; een Philister is iemand die

der Kunst (zumeist Avantgarde-Kunst) und damit zusammenhängende ästhetische oder geistige Werte nicht schätzt oder verachtet, dabei aber unkritisch vorgefertigte, oft als bürgerlich bzw. spießbürgerlich bezeichnete Vorstellungen übernimmt und anwendet. (art. "Philister" in Wikipedia).

Over de Philister schrijft Goethe voor het eerst in "Werther" (1774), waarna het algemeen in gebruik komt. Zoals Goethe schrijft aan Zelter op 4 september 1831:

"Was ist ein Philister?
ein hohler Darm
mir Furcht und Hoffnung ausgefüllt
daß Gott erbarm!"

Genoeg uitgeweid: hieronder Goethes schitterende gedicht:

Gedichte sind gemalte Fensterscheiben

Gedichte sind gemalte Fensterscheiben!
Sieht man vom Markt in die Kirche hinein,
Da ist alles dunkel und düster;
Und so siehts auch der Herr Philister.
Der mag denn wohl verdrießlich sein
Und lebenslang verdrießlich bleiben.

Kommt aber nur einmal herein!
Begrüßt die heilige Kapelle;
Da ists auf einmal farbig helle,
Geschicht und Zierat glänzt in Schnelle,
Bedeutend wirkt ein edler Schein,
Dies wird euch Kindern Gottes taugen,
Erbaut euch und ergetzt die Augen!

Een week geleden was ik in Leipzig, eigenlijk voor een conferentie over een van mijn andere helden: Albert Lortzing. Maar Goethe heeft van 1765 tot 1768 in Leipzig gewoond voor zijn rechtenstudie. Behalve dat hij daar Kätchen Schönkopf heeft leren kennen, de herbergiersdochter waarmee hij een kortstondige verhouding had en waarvoor hij de Annette-Lieder schreef (1766-1767) heeft hij daar ook Auerbachs Keller redelijk vaak bezocht.

De schilderingen op de muren, waar o.a. de Faust uit de oude originele sage rijdend op een wijnvat was afgebeeld, inspireerde Goethe en hij heeft Auerbachs wijnkelder dan ook als enige historische plaats overgenomen in zijn Faust.

Goethe moest niet veel hebben van de ruwheid van de studenten in zijn tijd, maar heeft toch de "Auerbachs Keller"-scene in Faust gedicht als aandenken aan zijn studententijd. Twee beelden boven de ingang van de wijnkelder herinneren hieraan:

Mephisto verzaubert die Studenten	Die Studenten von Mephisto verzaubert

Auerbachs Keller buit de relatie met Goethe en zijn Faust flink uit en geef ze eens ongelijk. Er is zelfs een "Faust, die Rockoper"":

En natuurlijk is er in Leipzig een Goethe Denkmal auf dem Naschmarkt, vlakbij de Alte Handelsbörse. Helaas geen tijd om er langs te gaan en zelf een plaatje te schieten, dus dan maar een ansichtkaart:

Goethe was, volgens Nietzsche, hèt voorbeeld van de geslaagde levenskunstenaar. Hij was een universeel geleerde, veelzijdig en flexibel, maakte lange reizen en kon tot op hoge leeftijd verliefd worden. Hij disciplineerde zich als het ware tot een geheel van rede, zintuigelijkheid, gevoel dankzij zijn sterke wil; hij schiep zichzelf. Zoals Nietzsche het in "Afgodenschemering" zegt: hij stond met een vreugdevol en vertrouwend fatalisme in de werkelijkheid.

Goethe. - Geen Duitse gebeurtenis, maar een Europese: een grootse poging om de achttiende eeuw te overwinnen door een terugkeer tot de natuur, door op te klimmen tot de natuurlijkheid van de Renaissance, een soort van overwinning van die eeuw op zichzelf. - Hij had de sterkste instincten ervan in zich: sentimentaliteit, natuur-idolatrie, het anti-historische, het idealistische, het niet-reële en revolutionaire (-het laatste is slechts een vorm van het niet-reële). Hij riep de geschiedenis, de natuurwetenschap en de oudheid te hulp, evenals Spinoza, en vooral de praktijk; hij omringde zich met louter gesloten horizonten; hij zonderde zich niet af van het leven, hij ging er middenin staan; hij was onvervaard en nam zoveel mogelijk op zich over en in zich op. Wat hij wilde was totaliteit; hij bestreed het uit-elkaar-gaan van verstand, sensualiteit, gevoel en wil; (...) door discipline werd hij één geheel, "schiep" hij zichzelf...Goethe was, in een tijdperk dat naar het niet-reële neigde, een overtuigd realist: hij zei ja tegen alles, wat in dit opzicht met hem verwant was - hij had geen grotere belevenis dan dat ens realissimum, Napoleon genaamd. Goethe concipieerde een sterk, hoogontwikkeld, in alle fysieke vaardigheden bedreven, zichzelf in toom houdend, zichzelf respecterend mens, die zich de hele omvang en rijkdom van de natuurlijkheid kan permitteren, die sterk genoeg is voor deze vrijheid; een man van tolerantie, niet uit zwakte maar uit kracht, omdat hij dat waaraan de doorsnee-mens te gronde zou gaan, nog in zijn voordeel weet te gebruiken; een man voor wie niets meer verboden is, of het moest zwakheid zijn, of die nu deugd of ondeugd wordt genoemd. Een dergelijke vrijgeworden geest staat met een fatalisme vol vreugde en vertrouwen midden in het heelal in het geloof dat alleen het individuele verwerpelijk is, dat alles wordt verlost en bevestigd in het geheel - hij ontkent niet meer...Maar zulk een geloof is het hoogste van alle mogelijke geloven: ik heb het "Dionysus" gedoopt.
Uit: "Götzen-Dämmerung, Streifzüge eines Unzeitgemässen".

Goethe's "Promethische Gestaltungskraft" komt voort uit zijn leeftregel:

sich die Welt anverwandeln und sie dadurch zur eigenen machen, aber auch nur so viel davon aufnehmen, wie man sich anverwandeln kann

Waaruit volgt:

Man muß das Unzukömmliche ohne Skrupel draußen lassen.
(geciteerd naar R. Safranski: "Romantik - Eine deutsche Affäre".)

Ik zoek eens in Goethes "Werke in vier Bänden", minder compleet dan de titel suggereert, in de afdeling "Denksprüche und Merkreime".

Eigenheiten, die werden schon haften
Kultiviere deine Eigenschaften.

Laß dich nur in keiner Zeit
Zum Widerspruch verleiten;
Weise fallen in Unwissenheit,
Wenn sie mit Unwissenden streiten.

Feiger Gedanken
Bängliches Schwanken,
Weibisches Zagen,
Ängstliches Klagen,
Wendet kein Elend,
Macht dich nicht frei

Allen Gewalten
Zum Trutz dich erhalten;
Nimmer sich beugen,
Kräftig sich zeigen,
Rufet die Arme
Der Götter herbei.

En tenslotte uit de "West-östliche Divan"

Was verkürzet mir die Zeit?
Tätigkeit!
Was macht sie unerträglich lang?
Müßiggang!
Was bringt in Schulden?
Harren und Dulden!
Was macht gewinnen?
Nicht lange besinnen!
Was bringt zu Ehren?
Sich wehren!

Waar - volgens mij - Nietzsche aan gedacht moet hebben toen hij schreef:

Wat maakt heroïsch?
-Tegelijkertijd zijn grootste leed en zijn grootste hoop tegemoet gaan.
Waaraan geloof je?
-Dat het gewicht van alle dingen opnieuw moet worden vastgesteld.
Wat zegt je geweten?
-"Je moet worden die je bent!".
Waar liggen je grootste gevaren?
-In medelijden.
Wat heb je in anderen lief?
-Mijn verwachtingen.
Wie noem je slecht?
-Hem die altijd wil beschamen.
Wat is voor jou het meest humane?
-Zorgen dat niemand zich hoeft te schamen.
Wat is het zegel van de bereikte vrijheid?
-Zich niet meer voor zichzelf schamen.
Uit: ''Die fröhliche Wissenschaft''.
(vert. Nietzsche-citaten: Elza van Nierop en Tine Ausma)

"Goethendipity" is een neologisme, bedacht door Tony Buzan. Buzan is de bedenker van het MindMappen en hij schreef er een boek over. Toen ik twee jaar geleden bij DeSlegte op zoek was naar een tweedehandsexemplaar van dat boek vond ik in plaats daarvan Buzan's "Book of Genius", een geweldig inspirerend boek over het ontwikkelen van je intellectuele vaardigheden. Het tweede deel van het boek is een "Hall of Fame", beroemdheden die niet zomaar beroemd zijn geworden. Wij kunnen veel van deze mensen leren. Goethe neemt hierin een vrij prominente plaats in en wel vanwege zijn "Goethendipity".

"Goethendipity" is Serendipity (=het vermogen toevallig waardevolle zaken te ontdekken) + Plan, Vision & Intention. Hier is - geciteerd uit Buzan's boek en dus in het Engels, Goethes centrale tekst:

Until one is committed there is hesitancy, a chance to draw back. Always ineffectiveness concerning all acts of initiative and creation. There is one elementary proof - the ignorance of which kills countless ideas and splendid plans. This is, that the moment one definitely commits oneself, then providence moves too. All sorts of things occur to help one, that would never otherwise have occurred. A whole stream of events issues from the decision, raising in one's favour all manner of unforeseen incidents and material assistance, which no man could have dreamed would have come his way. Whatever you can do or dream you can, begin it. Boldness has genius, power and magic in it, begin it now.

Buzan's eigen commentaar hierop:

"Goethendipity" is the concept that the people you meet, and the circumstances in which you find yourself, will relate incredibly closely to the power of your personal vision, the commitment you have to it, the persistence with which you pursue it, your appropriate practice of the brain principles, and the degree of your development of the other characteristics of genius.

Een schitterende website, fraai vormgegeven, hooguit nog niet helemaal af - net als deze Goethe-website overigens - is het Goethezeit-portal. Ik kwam er bij toeval op. Een onderafdeling van deze vraagbaak is "Goethe, Schiller & Co", waar wordt uitgelegd waarom we ons nog steeds met Goethe (en Schiller) bezig houden:

Um Goethe kommt aber auch niemand herum, der sich (...) die Frage vorlegt was Menschen zu Menschen zu sagen haben (...). Goethe ist ein Prüfstein in Sachen Humanität. (Heinz Friedrich).

Goethe is zeker een toetssteen van het Europees Humanisme, zoals ook Rob Riemen nog eens uitlegde in het eerste artikel in nr. 50 van het jarige Nexus, waar hij Goethe meerdere malen citeert. Eerst Goethes "Epilog zu Schillers 'Glocke'" (1805):

Den Lebenswürd'gen soll der Tod erbeuten.

en, waar het gaat om de drieslag Leven-Liefde-Geest van het Europees Humanisme, uit de "West-Östliche Divan":

Denn das Leben ist die Liebe
Und des Lebens Leben Geist.

Goethe is ook een leraar waar het gaat om het nut van het leven, ik pluk weer van de Goethe, Schiller & Co-website:

„Was machst du an der Welt? Sie ist schon gemacht,
Der Herr der Schöpfung hat alles bedacht.
Dein Los ist gefallen, verfolge die Weise,
Der Weg ist begonnen, vollende die Reise;
Denn Sorgen und Kummer verändern es nicht,
Sie schleudern dich ewig aus gleichem Gewicht.“

En denk dan aan Goethe's brief aan Zelter, in 1830:

Es gibt am Ende doch nur vorwärts!

Is het mogelijk een volwaardig leven te leiden zonder Goethe te hebben gelezen? Ik denk het wel, maar je hebt het wel een stuk moeilijker...

De site-banner is nu veranderd. Op zoek naar een mooi plaatje vond ik een fraaie Goethe quote:

"Weit, hoch, herrlich der Blick
Rings ins Leben hinein"

Verder zijn in de biografie-pagina de links naar plaatjes van Goethes vrouwen gecorrigeerd, die verwezen nog naar de oude website.

De oudemannenliefde van Goethe voor de 19-jarige Ulrike von Levetzow is het thema van de nieuwe roman van Martin Walser: Ein Liebender Mann, Rowohlt, 285 blz € 23,90. Gerecenseerd in NRC van 18 april 2008 door Anneriek de Jong. Beter is wellicht Marbot van Wolfgang Hildesheimer of Lotte in Weimar van Thomas Mann. Maar ik ga het toch proberen.

Het heeft even geduurd - wéér een website. Maar ik had er zo'n zin in en was mijn oude Goethe-website zat; ik kwam er niet verder mee.

Een domeinnaam was niet zo makkelijk te registreren, maar al die goethe.orgs/coms en whatever zijn niet de moeite waard. Dat ga ik hier beter doen.:-)

Dit is overigens een proef blogpost, neem het niet te nauw. Sowieso is het niet de bedoeling dat je op deze website mee gaat praten - ik hou het voor mezelf, je mag er alleen maar naar kijken.